Pan Twardowski

Pochodzenie i kontekst

Najdawniejsze ślady postaci są skąpe. Zygmunt Gloger w „Encyklopedii staropolskiej ilustrowanej” (Warszawa 1900–1903, t. IV) zauważa, że dawni pisarze polscy wspominali o Twardowskim tylko krótko, i przytacza Łukasza Górnickiego, który za czasów Zygmunta Augusta pisał o kimś, kto uczył się u Twardowskiego. Wśród autorów piszących o czarnoksiężniku wymienia też Łukasza Gołębiowskiego („Lud polski”, Warszawa 1830). Pełną opowieść o cyrografie, Olkuszu, karczmie Rzym i pieśni ku czci Maryi zawierają „Klechdy” Kazimierza Władysława Wójcickiego; korzystamy z trzeciego, poszerzonego wydania (Warszawa 1876). Lucjan Siemieński w zbiorze „Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie” (Poznań 1845) zamieścił tę historię, wskazując Wójcickiego jako źródło; za nim podał też opowieść o odmłodzeniu czarnoksiężnika, a dzieje jego księgi oparł w części na Naramowskim, w części na przekazie ustnym. W tomie „Polski zaklęty świat” (Poznań 1926) Artur Oppman zamieścił rymowaną „Baśń o panu Twardowskim” – utwór literacki, a nie zapis ludowy. Żadne z tych źródeł nie podaje dat życia Twardowskiego; Gloger nazywa go czarnoksiężnikiem „napół legendowym”.

Bohaterowie

• Pan Twardowski: Szlachcic i lekarz z Krakowa, który, szukając większej mądrości i lekarstwa na śmierć, podpisał krwią cyrograf z diabłem. Porwany z karczmy Rzym, według Wójcickiego zawisł w powietrzu do dnia sądu.
• Diabeł (czart, bies): Druga strona cyrografu: musiał służyć Twardowskiemu, dopóki nie schwyta go w Rzymie. Przebrany za dworzanina zwabił go do karczmy o tej nazwie i wyleciał z nim przez komin.
• Pani Twardowska: Panna, która obiecała rękę temu, kto zgadnie, co trzyma we flaszce. Jako żona czarnoksiężnika sprzedawała garnki na krakowskim rynku; według Glogera uchodziła za słynną sekutnicę.
• Niemowlę z karczmy Rzym: Świeżo ochrzczone dziecko, które Twardowski chwycił z kołyski, bo diabeł nie miał do niego prawa. Odłożył je, gdy czart przypomniał mu, że słowo szlachcica musi być trwałe.
• Uczeń zamieniony w pająka: W podaniu o odmłodzeniu (Siemieński za Wójcickim) zaufany uczeń, który dokonał tajemnego zabiegu i w wyznaczonym czasie odkopał grób mistrza. Zaklęty potem w pająka, donosi mu nowiny z ziemi.
• Żak z krakowskiej biblioteki: W ustnym podaniu o księdze Twardowskiego (Siemieński, „Liber magnus”) student, który wywołał z niej diabła i z przestrachu zażądał pietruszki zamiast pieniędzy.
• Cześnik z Twardowa: Tylko w baśni Artura Oppmana (1926): ojciec bohatera, który ratowany przez czarta przed zbójcami nieświadomie zaprzedał mu własnego syna.
• Szara myszka: Tylko u Oppmana (1926): przewodniczka, która prowadzi dwunastoletniego Twardowskiego do piekła po cyrograf podpisany przez jego ojca.

Wersje legendy

Krzemionki, Czerwińsk i Knyszyn – zapis z 1845 roku

Tekst wydrukowany przez Siemieńskiego, choć powołuje się na Wójcickiego, różni się od wydania z 1876 roku kilkoma szczegółami. Twardowski przywołuje diabła nie na Podgórzu, lecz na Krzemionkach, a karczma Rzym leży w jednej ze wsi w Sandomierskiem. Nie ma tu odwróconej skały w Pieskowej Skale; zamiast niej czytamy, że czarnoksiężnik sam przeniósł ogromny kamień pod Czerwińskiem i w jedną noc wykopał pod Knyszynem staw zwany Czechowizną. Dach karczmy obsiadają same kruki, a Twardowski śpiewa godzinki; w młodości, jak czytamy, układał pieśni ku czci Maryi i Jezusa. Górskich pasterzy słyszących pieśń z obłoków ta wersja nie zna, a o czarnej plamce widocznej przy pełni księżyca mówi w czasie teraźniejszym.

Odmłodzenie i wierny pająk

Siemieński, znów za Wójcickim, opisuje, jak Twardowski próbował wymknąć się śmierci. Kilka lat przed porwaniem powierzył zaufanemu uczniowi tajemny zabieg na własnym ciele i dokładnie opisał mu, co ma robić. Uczeń rozgłosił śmierć mistrza, a ciało pochowano nie na samym cmentarzu, lecz pod jego murem. Grób miał pozostać nieruszony przez trzy lata, siedem miesięcy, siedem dni i siedem godzin. Gdy uczeń odkopał go o północy przy pełni księżyca, ciała już nie było – na kwitnących fiołkach i macierzance spało piękne dziecko o rysach Twardowskiego. Przez jedną noc urosło jak przez rok, po siedmiu dniach mówiło jak dawny mistrz, a po siedmiu miesiącach było młodzieńcem. Odrodzony czarnoksiężnik hojnie wynagrodził ucznia, lecz by tajemnica nie wyszła na jaw, zamienił go w pająka i troskliwie trzymał w swojej komnacie. Pająk przyczepiał się nicią do mistrza, ilekroć ten wychodził z domu, więc gdy diabły porwały Twardowskiego z karczmy, zawisł razem z nim. Odtąd spuszcza się na nici ku ziemi, patrzy, co się dzieje, wraca, siada mu na uchu i opowiada nowiny, by go pocieszyć.

Liber magnus – księga czarnoksiężnika

Ostatnie podanie o Twardowskim w zbiorze Siemieńskiego ma dwie części. Pierwsza, oparta na Naramowskim, mówi, że czarnoksięski rękopis Twardowskiego po śmierci Zygmunta Augusta trafił razem z innymi księgami z królewskiego daru do jezuitów w Wilnie (dziś stolicy Litwy). Ksiądz Szpot miał słyszeć od księdza Daniela Butwiła, pomocnika bibliotekarza, że księga leżała w osobnym miejscu, przykuta do muru żelaznym łańcuchem. Gdy duchowny z ciekawości zaczął ją czytać, w bibliotece rozległ się straszliwy łoskot; uciekł i całą noc nie zmrużył oka, a rano księgi już nie znaleziono. Druga część, z ustnego przekazu, umieszcza księgę w bibliotece krakowskiej. Pewien żak słyszał, że kto w niej czyta, temu zjawia się diabeł gotów spełnić rozkaz. Kiedy czart rzeczywiście przed nim stanął, przerażony student zamiast pieniędzy zażądał pietruszki – i diabeł znosił ją drzwiami i oknami, dopóki nie zapiał kogut.

Syn zaprzedany diabłu – baśń Artura Oppmana (1926)

Oppman, pisząc wierszem, dodał wątki, których nie ma ani u Wójcickiego, ani u Siemieńskiego. U niego ojciec bohatera, cześnik z Twardowa pod Krakowem, napadnięty nocą w lesie przez zbójców, woła o ratunek choćby do diabłów. Czart go ocala, ale w zamian żąda czegoś, o czym cześnik nie wie; po powrocie do dworu ojciec zastaje piastunkę z niemowlęciem i pojmuje, że zaprzedał syna. Dwunastoletni chłopiec, prowadzony przez szarą myszkę, idzie do piekła ze święconą wodą i po czterech latach poszukiwań odnajduje cyrograf w ogromnym żelaznym kufrze. Dorosły Twardowski, wykształcony w akademii alchemik, sam jednak wywołuje diabła: żąda mądrości, bogactwa, wiecznej młodości i sześciu biesów do posług, a na próbę każe przenieść srebro z całej Rzeczypospolitej do Olkusza, ustawić Skałę Sokolą pod Ojcowem grubszym końcem do góry i wznieść wieżę z ziarenek piasku. Dopiero potem zastrzega, że można go złapać tylko w Rzymie. W finale Oppmana Twardowski nie wisi w powietrzu, lecz siedzi na księżycu, a głos z wysoka mówi mu, że szczera skrucha ocaliła jego duszę.

Twardowski w przysłowiach

Gloger pisze, że czarnoksiężnik i jego żona, jakoby słynna sekutnica, dali początek kilkunastu polskim przysłowiom, i wylicza jedenaście. Mówią one między innymi o jeździe na kogucie, o harcach na Łysej Górze, o zaprzedaniu duszy czartu i o ratunku kantyczką lub godzinkami; inne brzmią: „Dziurką od klucza uciekł Twardowski od żonki” i „I czart nie chciał Twardowskiej”. Kogut, cyrograf i ocalenie pieśnią występują też w zapisach Wójcickiego i Siemieńskiego, natomiast harców na Łysej Górze ani ucieczki przed żoną przez dziurkę od klucza tamte teksty nie opisują.

Znaczenie i symbolika

Gloger widzi w Twardowskim polski odpowiednik Fausta – czarnoksiężnika, który według niego słynął w Niemczech w latach 1507–1540. Jego zdaniem legenda o Fauście nie przyjęła się w literaturze polskiej zapewne dlatego, że Polacy mieli „własnego Fausta w Twardowskim”, choć dawne polskie piśmiennictwo poświęciło mu nieporównanie mniej miejsca niż Niemcy swemu bohaterowi. Gloger odnotowuje też, że Michał Wiszniewski w „Historyi literatury” streścił niemieckie podania o Fauście, włączając do nich Twardowskiego, lecz nie wskazał żadnego polskiego źródła. U Wójcickiego pobudką do paktu jest pragnienie wiedzy większej niż u innych ludzi i lekarstwa na śmierć.

Więcej legend: Kraków

• Smok wawelski – Smok wawelski to krakowska legenda o potworze z jaskini u stóp Wawelu, pokonanym podstępem: przynętą wypchaną siarką. Zapisy z lat 1845, 1911 i 1918 różnią się tym, kto wymyślił fortel i kto zabił smoka – Krak, jego syn czy szewc.